This is an old revision of the document!


Formelsammlung EEE1 / EEE2

Konventionen:
DC-Größen: Großbuchstaben, z.B. $U, I$
Zeitabhängige Größen: Kleinbuchstaben, z.B. $u(t), i(t)$
AC-Zeiger: unterstrichen, z.B. $\underline{U}, \underline{I}, \underline{Z}$
Bei AC sind $U$ und $I$ ohne Hut meist Effektivwerte.
$\varepsilon=\varepsilon_0\varepsilon_r$, $\mu=\mu_0\mu_r$, $\omega=2\pi f$

Größe Wert
Elementarladung $e=1.602176634\cdot10^{-19}\,\mathrm{C}$
Avogadro-Konstante $N_A=6.022142\cdot10^{23}\,\mathrm{mol^{-1}}$
Permeabilität des Vakuums $\mu_0=4\pi\cdot10^{-7}\,\mathrm{Vs/(Am)}$
Permittivität des Vakuums $\varepsilon_0=8.854187817\cdot10^{-12}\,\mathrm{As/(Vm)}$
Thermische Spannung, ca. 300 K $U_T=\frac{kT}{q}\approx25.85\,\mathrm{mV}$

EEE1

Größe Formel Einheit / Hinweis
Ladung $Q=n\cdot e$ $[Q]=\mathrm{C}=\mathrm{As}$
Strom $I=\frac{Q}{t}$, $i(t)=\frac{\mathrm{d}q}{\mathrm{d}t}$ $[I]=\mathrm{A}$
Spannung $U=\frac{\Delta W}{Q}=\varphi_1-\varphi_2$ $[U]=\mathrm{V}$
Arbeit / Energie $W=UQ=UIt$ $[W]=\mathrm{J}=\mathrm{Ws}$
Leistung $P=\frac{\mathrm{d}W}{\mathrm{d}t}$, bei DC: $P=UI$ $[P]=\mathrm{W}$
Ohmsches Gesetz $R=\frac{U}{I}$, $U=RI$ $[R]=\Omega$
Leitwert $G=\frac{1}{R}=\frac{I}{U}$ $[G]=\mathrm{S}$
Differentielle Größen $r=\frac{\mathrm{d}u}{\mathrm{d}i}$, $g=\frac{\mathrm{d}i}{\mathrm{d}u}$ Für nichtlineare Kennlinien
Widerstand Leiter $R=\rho\frac{l}{A}$ $\rho$: spezifischer Widerstand
Leitwert Leiter $G=\kappa\frac{A}{l}$ $\kappa=\frac{1}{\rho}$
Temperaturabhängigkeit $R(\vartheta)=R_0\left(1+\alpha\Delta\vartheta+\beta\Delta\vartheta^2+\dots\right)$ Näherung

\[ P=UI \]

\[ P=RI^2=\frac{U^2}{R} \]

\[ W=P\cdot t=UIt \]

\[ \sum_k I_k=0 \]

\[ \sum_k U_k=0 \]

\[ R_\mathrm{eq}=\sum_k R_k \]

\[ U_k=I\cdot R_k \]

\[ G_\mathrm{eq}=\sum_k G_k \]

\[ \frac{1}{R_\mathrm{eq}}=\sum_k\frac{1}{R_k} \]

Für zwei Widerstände:

\[ R_\mathrm{eq}=\frac{R_1R_2}{R_1+R_2} \]

\[ U_1=U\frac{R_1}{R_1+R_2} \]

\[ U_2=U\frac{R_2}{R_1+R_2} \]

Mit Last $R_L$ parallel zu $R_1$:

\[ U_1=U\cdot\frac{R_1\parallel R_L}{R_2+(R_1\parallel R_L)} \]

\[ R_1\parallel R_L=\frac{R_1R_L}{R_1+R_L} \]

Alternative Form:

\[ U_1=\frac{U}{1+\frac{R_2}{R_L}+\frac{R_2}{R_1}} \]

Für zwei parallele Widerstände:

\[ I_1=I\frac{R_2}{R_1+R_2} \]

\[ I_2=I\frac{R_1}{R_1+R_2} \]

Allgemein über Leitwerte:

\[ I_k=I\frac{G_k}{\sum_i G_i} \]

\[ \frac{R_1}{R_2}=\frac{R_3}{R_4} \]

\[ R_1R_4=R_2R_3 \]

\[ U=U_0-R_iI \]

\[ I=I_K-G_iU \]

\[ U_0=U_\mathrm{OC} \]

\[ I_K=I_\mathrm{SC} \]

\[ R_i=\frac{U_\mathrm{OC}}{I_\mathrm{SC}} \]

\[ G_i=\frac{I_\mathrm{SC}}{U_\mathrm{OC}} \]

Thevenin Norton
Ideale Spannungsquelle $U_0$ in Reihe mit $R_i$ Ideale Stromquelle $I_K$ parallel zu $R_i$
$U_0=I_KR_i$ $I_K=\frac{U_0}{R_i}$
  • Nur in linearen Netzwerken.
  • Spannungsquellen deaktivieren: Kurzschluss.
  • Stromquellen deaktivieren: Leerlauf.
  • Spannungen und Ströme addieren.
  • Leistungen nicht direkt addieren.

\[ \eta=\frac{P_\mathrm{out}}{P_\mathrm{in}} \]

Für Quelle mit Innenwiderstand $R_i$ und Last $R_L$:

\[ \eta=\frac{R_L}{R_i+R_L} \]

Maximale Lastleistung bei:

\[ R_L=R_i \]

Nutzungsgrad:

\[ \varepsilon=\frac{R_LR_i}{(R_L+R_i)^2} \]

Bei Leistungsanpassung:

\[ \varepsilon_\mathrm{max}=\frac{1}{4} \]

\[ \vec{F}_{12}=\frac{1}{4\pi\varepsilon}\frac{Q_1Q_2}{r^2}\vec{e}_r \]

\[ \vec{E}=\frac{1}{4\pi\varepsilon}\frac{Q}{r^2}\vec{e}_r \]

\[ \vec{F}=q\vec{E} \]

\[ [E]=\frac{\mathrm{N}}{\mathrm{C}}=\frac{\mathrm{V}}{\mathrm{m}} \]

\[ U=\int_1^2 \vec{E}\cdot\mathrm{d}\vec{s} \]

\[ \Delta W=q\int_1^2 \vec{E}\cdot\mathrm{d}\vec{s} \]

\[ E=\frac{U}{d} \]

\[ \rho_l=\frac{Q}{l} \]

\[ \rho_A=\frac{Q}{A} \]

\[ \rho_V=\frac{Q}{V} \]

Differentiell:

\[ \rho_l=\frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}l},\quad \rho_A=\frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}A},\quad \rho_V=\frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}V} \]

\[ \vec{D}=\varepsilon\vec{E}=\varepsilon_0\varepsilon_r\vec{E} \]

\[ \vec{E}=\frac{\vec{D}}{\varepsilon_0\varepsilon_r} \]

\[ Q=\oint_A \vec{D}\cdot\mathrm{d}\vec{A} \]

\[ D=\frac{Q}{A} \]

\[ E=\frac{D}{\varepsilon} \]

\[ D(r)=\frac{Q}{2\pi lr} \]

\[ E(r)=\frac{Q}{2\pi\varepsilon lr} \]

\[ C=\frac{Q}{U} \]

\[ Q=CU \]

\[ C=\varepsilon_0\varepsilon_r\frac{A}{d} \]

\[ C=\varepsilon_0\varepsilon_r\frac{2\pi l}{\ln\left(\frac{R_o}{R_i}\right)} \]

\[ C=4\pi\varepsilon_0\varepsilon_r\frac{R_iR_o}{R_o-R_i} \]

\[ C_\mathrm{eq}=\sum_k C_k \]

\[ U_1=U_2=\dots=U \]

\[ Q_\mathrm{ges}=\sum_k Q_k \]

\[ \frac{1}{C_\mathrm{eq}}=\sum_k\frac{1}{C_k} \]

\[ Q_1=Q_2=\dots=Q \]

\[ U_\mathrm{ges}=\sum_k U_k \]

\[ W_C=\frac{1}{2}CU^2 \]

\[ W_C=\frac{1}{2}QU \]

\[ W_C=\frac{Q^2}{2C} \]

\[ \vec{J}=\sigma\vec{E} \]

\[ \sigma=\frac{1}{\rho} \]

\[ I=\iint_A \vec{J}\cdot\mathrm{d}\vec{A} \]

\[ U=\int_1^2 \vec{E}\cdot\mathrm{d}\vec{s} \]

\[ G=\frac{I}{U} = \frac{\iint_A \vec{J}\cdot\mathrm{d}\vec{A}} {\int_1^2 \vec{E}\cdot\mathrm{d}\vec{s}} \]

\[ G=\sigma\frac{A}{l} \]

\[ R=\frac{l}{\sigma A} \]

\[ G=\frac{2\pi\sigma l}{\ln\left(\frac{r_a}{r_i}\right)} \]

\[ H_\varphi(r)=\frac{I}{2\pi r} \]

\[ [H]=\mathrm{\frac{A}{m}} \]

Für Leiter radius $r_L$:

\[ H(r)=\frac{I_0r}{2\pi r_L^2} \quad (r<r_L) \]

\[ V_m=\int \vec{H}\cdot\mathrm{d}\vec{s} \]

\[ \Theta=\oint \vec{H}\cdot\mathrm{d}\vec{s} \]

Für eine Spule:

\[ \Theta=NI \]

Allgemein:

\[ \Theta=\sum_k N_kI_k \]

\[ H=\frac{NI}{l} \]

\[ H=\frac{NI}{2\pi R} \]

\[ \vec{B}=\mu\vec{H} \]

\[ \mu=\mu_0\mu_r \]

\[ \vec{F}=I\vec{l}\times\vec{B} \]

\[ F=IlB\sin\alpha \]

\[ \Phi=\iint_A \vec{B}\cdot\mathrm{d}\vec{A} \]

\[ [\Phi]=\mathrm{Wb}=\mathrm{Vs} \]

Für geschlossene Oberfläche:

\[ \oint_A \vec{B}\cdot\mathrm{d}\vec{A}=0 \]

\[ u_\mathrm{ind}=-\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t} \]

Für $N$ Windungen:

\[ u_\mathrm{ind}=-N\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t} \]

\[ R_m=\frac{\Theta}{\Phi} \]

Für homogenen Abschnitt:

\[ R_m=\frac{l}{\mu A} \]

\[ \sum_k \Phi_k=0 \]

\[ \sum_k \Theta_k=0 \]

\[ \Theta=R_m\Phi \]

\[ R_{m,\delta}=\frac{\delta}{\mu_0A} \]

\[ L=\frac{\Psi}{i} \]

\[ \Psi=N\Phi \]

\[ u_L=L\frac{\mathrm{d}i}{\mathrm{d}t} \]

Mit Lenzschem Vorzeichen für induzierte Gegenspannung:

\[ u_\mathrm{ind}=-L\frac{\mathrm{d}i}{\mathrm{d}t} \]

\[ L=\mu_0\mu_r\frac{N^2A}{l} \]

\[ L=\mu_0\mu_r\frac{N^2h(r_o-r_i)}{\pi(r_o+r_i)} \]

\[ L_\mathrm{eq}=\sum_k L_k \]

\[ \frac{1}{L_\mathrm{eq}}=\sum_k\frac{1}{L_k} \]

\[ W_L=\frac{1}{2}LI^2 \]

\[ A_0\rightarrow\infty \]

\[ R_\mathrm{in}\rightarrow\infty \]

\[ R_\mathrm{out}\rightarrow0 \]

Bei Gegenkopplung:

\[ u_+=u_- \]

\[ i_+=i_-=0 \]

\[ U_a=-\frac{R_2}{R_1}U_e \]

\[ A_v=-\frac{R_2}{R_1} \]

\[ U_a=\left(1+\frac{R_2}{R_1}\right)U_e \]

\[ A_v=1+\frac{R_2}{R_1} \]

\[ U_a=U_e \]

\[ A_v=1 \]

\[ U_a=-R_f\left(\frac{U_1}{R_1}+\frac{U_2}{R_2}+\dots+\frac{U_n}{R_n}\right) \]

Bei gleichen Eingangswiderständen $R$:

\[ U_a=-\frac{R_f}{R}\sum_k U_k \]

Bei $R_1=R_3$ und $R_2=R_4$:

\[ U_a=\frac{R_2}{R_1}(U_2-U_1) \]

EEE2

\[ \tau=RC \]

Nach ungefähr $5\tau$ gilt der Endzustand praktisch als erreicht.

\[ x(t)=x(\infty)+\left[x(0^+)-x(\infty)\right]e^{-t/\tau} \]

\[ u_C(t)=U_s\left(1-e^{-t/(RC)}\right) \]

\[ i_C(t)=\frac{U_s}{R}e^{-t/(RC)} \]

\[ q_C(t)=C u_C(t) \]

Bei $t=\tau$:

\[ u_C(\tau)\approx0.632U_s \]

\[ u_C(t)=U_s e^{-t/(RC)} \]

\[ i_C(t)=-\frac{U_s}{R}e^{-t/(RC)} \]

Bei $t=\tau$:

\[ u_C(\tau)\approx0.368U_s \]

\[ \Delta W_C=\frac{1}{2}C(U_1^2-U_0^2) \]

\[ u(t)=\hat{U}\sin(\omega t+\varphi_u) \]

\[ i(t)=\hat{I}\sin(\omega t+\varphi_i) \]

\[ \omega=2\pi f \]

\[ T=\frac{1}{f} \]

\[ X_\mathrm{RMS}=\sqrt{\frac{1}{T}\int_0^T x^2(t)\,\mathrm{d}t} \]

Für Sinus:

\[ U=\frac{\hat{U}}{\sqrt{2}} \]

\[ I=\frac{\hat{I}}{\sqrt{2}} \]

\[ \varphi=\varphi_u-\varphi_i \]

Bauteil Phasenlage
Widerstand $u$ und $i$ in Phase, $\varphi=0$
Kondensator Strom eilt Spannung um $90^\circ$ voraus, $\varphi=-90^\circ$
Spule Spannung eilt Strom um $90^\circ$ voraus, $\varphi=+90^\circ$

\[ \underline{X}=X e^{j\varphi}=X(\cos\varphi+j\sin\varphi) \]

\[ j^2=-1 \]

\[ \underline{Z}=\frac{\underline{U}}{\underline{I}} \]

\[ \underline{Z}=R+jX \]

\[ Z=|\underline{Z}|=\sqrt{R^2+X^2} \]

\[ \varphi=\arctan\left(\frac{X}{R}\right) \]

Bauteil Impedanz Betrag Phase
Widerstand $\underline{Z}_R=R$ $R$ $0^\circ$
Kondensator $\underline{Z}_C=\frac{1}{j\omega C}=-\frac{j}{\omega C}$ $\frac{1}{\omega C}$ $-90^\circ$
Spule $\underline{Z}_L=j\omega L$ $\omega L$ $+90^\circ$

\[ \underline{Y}=\frac{1}{\underline{Z}} \]

\[ \underline{Y}=G+jB \]

\[ \underline{U}=\underline{Z}\,\underline{I} \]

\[ \underline{I}=\underline{Y}\,\underline{U} \]

\[ \underline{Z}_\mathrm{eq}=\sum_k \underline{Z}_k \]

\[ \underline{Y}_\mathrm{eq}=\sum_k \underline{Y}_k \]

\[ \frac{1}{\underline{Z}_\mathrm{eq}}=\sum_k\frac{1}{\underline{Z}_k} \]

\[ \underline{U}_1=\underline{U}\frac{\underline{Z}_1}{\underline{Z}_1+\underline{Z}_2} \]

\[ \underline{I}_1=\underline{I}\frac{\underline{Z}_2}{\underline{Z}_1+\underline{Z}_2} \]

\[ p(t)=u(t)i(t) \]

\[ S=UI \]

\[ P=UI\cos\varphi \]

\[ Q=UI\sin\varphi \]

\[ \underline{S}=\underline{U}\,\underline{I}^* \]

\[ \underline{S}=P+jQ \]

\[ \underline{S}=UIe^{j\varphi} \]

\[ S^2=P^2+Q^2 \]

\[ \cos\varphi=\frac{P}{S} \]

\[ \sin\varphi=\frac{Q}{S} \]

Bauteil Wirkleistung $P$ Blindleistung $Q$
Widerstand $P=I^2R=\frac{U^2}{R}$ $Q=0$
Spule $P=0$ $Q=I^2\omega L=\frac{U^2}{\omega L}$
Kondensator $P=0$ $Q=-I^2\frac{1}{\omega C}=-U^2\omega C$

\[ \underline{A}=\frac{\underline{U}_\mathrm{out}}{\underline{U}_\mathrm{in}} \]

\[ A=|\underline{A}| \]

Bei Grenzfrequenz einfacher passiver Filter:

\[ A=\frac{1}{\sqrt{2}} \]

Ausgang am Kondensator:

\[ \underline{A}=\frac{1}{1+j\omega RC} \]

\[ A=\frac{1}{\sqrt{1+(\omega RC)^2}} \]

\[ f_c=\frac{1}{2\pi RC} \]

Ausgang am Widerstand:

\[ \underline{A}=\frac{j\omega RC}{1+j\omega RC} \]

\[ A=\frac{\omega RC}{\sqrt{1+(\omega RC)^2}} \]

\[ f_c=\frac{1}{2\pi RC} \]

Ausgang am Widerstand:

\[ \underline{A}=\frac{R}{R+j\omega L} \]

\[ A=\frac{1}{\sqrt{1+\left(\frac{\omega L}{R}\right)^2}} \]

\[ f_c=\frac{R}{2\pi L} \]

Ausgang an der Spule:

\[ \underline{A}=\frac{j\omega L}{R+j\omega L} \]

\[ A=\frac{\omega L/R}{\sqrt{1+\left(\frac{\omega L}{R}\right)^2}} \]

\[ f_c=\frac{R}{2\pi L} \]

\[ \underline{Z}=R+j\left(\omega L-\frac{1}{\omega C}\right) \]

Resonanzbedingung:

\[ \omega_0L=\frac{1}{\omega_0C} \]

\[ \omega_0=\frac{1}{\sqrt{LC}} \]

\[ f_0=\frac{1}{2\pi\sqrt{LC}} \]

Bei Resonanz:

\[ \underline{Z}=R \]

\[ Q=\frac{\omega_0L}{R} \]

\[ Q=\frac{1}{\omega_0CR} \]

\[ \Delta\omega=\frac{R}{L} \]

\[ Q=\frac{\omega_0}{\Delta\omega} \]

\[ \underline{Y}=\frac{1}{R}+j\left(\omega C-\frac{1}{\omega L}\right) \]

Resonanz:

\[ \omega_0=\frac{1}{\sqrt{LC}} \]

\[ M=k\sqrt{L_1L_2} \]

\[ 0\le k\le1 \]

Je nach Punktkonvention mit Vorzeichen $\pm$:

\[ u_1=L_1\frac{\mathrm{d}i_1}{\mathrm{d}t}\pm M\frac{\mathrm{d}i_2}{\mathrm{d}t} \]

\[ u_2=L_2\frac{\mathrm{d}i_2}{\mathrm{d}t}\pm M\frac{\mathrm{d}i_1}{\mathrm{d}t} \]

\[ \frac{U_1}{U_2}=\frac{N_1}{N_2} \]

\[ \frac{I_1}{I_2}=-\frac{N_2}{N_1} \]

\[ P_1=P_2 \]

\[ \underline{Z}'=\left(\frac{N_1}{N_2}\right)^2\underline{Z}_L \]

\[ U_T=\frac{kT}{q} \]

Bei $T\approx300\,\mathrm{K}$:

\[ U_T\approx25.85\,\mathrm{mV} \]

\[ I_D=I_S\left(e^{\frac{U_D}{nU_T}}-1\right) \]

$n$: Emissionskoeffizient, typischerweise $1\dots2$.

Zustand Näherung
Sperrbetrieb $I_D\approx0$
Durchlassbetrieb Silizium $U_D\approx0.7\,\mathrm{V}$
Durchlassbetrieb Schottky $U_D\approx0.2\dots0.4\,\mathrm{V}$
Z-Diode im Durchbruch $U_D\approx-U_Z$

\[ r_d\approx\frac{nU_T}{I_D} \]

Mittelwert bei Sinus-Eingang:

\[ U_\mathrm{DC}\approx\frac{\hat{U}}{\pi} \]

\[ U_\mathrm{DC}\approx\frac{2\hat{U}}{\pi} \]

\[ \Delta U\approx\frac{I_L}{f_r C} \]

Gleichrichter Ripple-Frequenz
Einweg $f_r=f$
Zweiweg / Brücke $f_r=2f$

Positive Begrenzung, idealisiert:

\[ u_\mathrm{out}\lessapprox U_\mathrm{ref}+U_D \]

Negative Begrenzung, idealisiert:

\[ u_\mathrm{out}\gtrapprox U_\mathrm{ref}-U_D \]

\[ I_E=I_C+I_B \]

\[ I_C=\beta I_B \]

\[ I_E=(\beta+1)I_B \]

\[ \alpha=\frac{I_C}{I_E} \]

\[ \beta=\frac{I_C}{I_B} \]

\[ \alpha=\frac{\beta}{\beta+1} \]

\[ U_{BE}\approx0.7\,\mathrm{V} \]

Bereich Bedingung / Näherung
Sperrbereich $I_B\approx0$, $I_C\approx0$
Aktiver Bereich $I_C\approx\beta I_B$
Sättigung $U_{CE}\approx U_{CE,\mathrm{sat}}\approx0.1\dots0.3\,\mathrm{V}$

\[ g_m=\frac{I_C}{U_T} \]

\[ r_e\approx\frac{U_T}{I_E} \]

\[ r_\pi=\frac{\beta}{g_m} \]

Ohne Emittergegenkopplung:

\[ A_v\approx-g_mR_C \]

Mit Emitterwiderstand, grob:

\[ A_v\approx-\frac{R_C}{r_e+R_E} \]

Bereich Bedingung
Sperrbereich $U_{GS}<U_{th}$
Linear-/Triodenbereich $U_{GS}>U_{th}$ und $U_{DS}<U_{GS}-U_{th}$
Sättigungsbereich $U_{GS}>U_{th}$ und $U_{DS}\ge U_{GS}-U_{th}$

\[ I_D\approx k\left[(U_{GS}-U_{th})U_{DS}-\frac{U_{DS}^2}{2}\right] \]

\[ I_D\approx\frac{k}{2}(U_{GS}-U_{th})^2 \]

Mit Kanallängenmodulation:

\[ I_D\approx\frac{k}{2}(U_{GS}-U_{th})^2(1+\lambda U_{DS}) \]

\[ g_m\approx\frac{2I_D}{U_{GS}-U_{th}} \]

Aus

\[ u_C(t)=U_s(1-e^{-t/\tau}) \]

folgt für Laden auf Anteil $a=\frac{u_C}{U_s}$:

\[ t=-\tau\ln(1-a) \]

Aus

\[ u_C(t)=U_0e^{-t/\tau} \]

folgt für Entladen auf Anteil $a=\frac{u_C}{U_0}$:

\[ t=-\tau\ln(a) \]

Für Spannungs- oder Stromverhältnisse:

\[ A_\mathrm{dB}=20\log_{10}\left(\frac{X_2}{X_1}\right) \]

Für Leistungsverhältnisse:

\[ P_\mathrm{dB}=10\log_{10}\left(\frac{P_2}{P_1}\right) \]

Ausdruck Näherung
$e^{-1}$ $0.368$
$1-e^{-1}$ $0.632$
$\sqrt{2}$ $1.414$
$\frac{1}{\sqrt{2}}$ $0.707$
$20\log_{10}\left(\frac{1}{\sqrt{2}}\right)$ $-3.01\,\mathrm{dB}$